Tarih kitaplarını araladığımızda, Avrupa medeniyetinin serüveni genellikle doğrusal bir ilerleyiş gibi resmedilir: Antik Yunan ve Roma’nın ihtişamı, ardından gelen "Karanlık Çağlar" ve birdenbire, sanki ilahi bir ilhamla İtalya’da parlayan Rönesans güneşi.
Peki, tarihsel hakikat gerçekten bu kadar basit midir? Medeniyet, yüzyıllarca süren derin bir uykudan kendi kendine mi uyanmıştır; yoksa o uykudaki Avrupa’nın kulağına hakikati fısıldayan birileri mi olmuştur?
Bu sorunun cevabı, Avrupa’nın güney ucunda, bugünkü İspanya topraklarında filizlenen bir medeniyette; Endülüs Emevi Devleti’nde saklıdır. Şayet Rönesans Avrupa’nın yeniden doğuşuysa, bu doğuşun sebebi şüphesiz Endülüs’tür.
Orta Çağ Avrupası’nda, yani o meşhur "Karanlık Çağ"da, Londra veya Paris çamurlu sokaklar ve cehaletle boğuşurken; Kurtuba (Cordoba) sokakları taş döşeliydi ve geceleri kandillerle aydınlatılıyordu. Avrupa’da manastırların tozlu raflarına hapsolmuş birkaç yüz kitaplık dermeler varken, Endülüs halifelerinin kütüphanelerinde 400 binden fazla el yazması eser, ilim taliplerini bekliyordu.
Ancak buradaki asıl mesele, yalnızca şehirlerin bayındırlığı veya maddi zenginlik değildir; mesele, evrensel bilginin intikalidir.
Rönesans’ın itici gücü, Antik Yunan felsefesine, bilhassa Aristo ve Platon’a dönüş olarak kabul edilir. Oysa 12. yüzyıla gelindiğinde Avrupa, Yunancayı yitirdiği için Aristo’yu neredeyse unutmuştu. Aristo’yu Avrupa’ya yeniden öğretenler; onu Arapçaya çeviren, şerh eden ve yorumlayan Müslüman filozoflar oldu.
Batı dünyasında "Averroes" olarak tanınan İbn Rüşd olmasaydı, belki de Avrupa "Akıl inançtan önce gelir" düsturuyla bu kadar erken tanışamayacaktı. Dante’nin İlahi Komedya’sında İbn Rüşd’ü ve İbn-i Sina’yı "cehennemde" değil de, antik çağın saygın bilgeleri arasında resmetmesi tesadüf değildir. Dante, medeniyet meşalesinin hangi elden devralındığının pekâlâ farkındaydı.
Bilimsel devrim de bu bereketli etkileşimden nasibini aldı. Coğrafi Keşifler’in yolunu açan usturlaplar, pusulalar ve haritalar gökten zembille inmedi. Endülüslü coğrafyacı İdrisi’nin haritaları ve Müslüman astronomların gökyüzü cetvelleri, Toledo (Tuleytula) şehrindeki tercüme okulları vasıtasıyla Latinceye aktarıldı. Kâğıt yapımını Çin’den öğrenip Avrupa’ya taşıyanlar yine Müslümanlardı. Düşünelim; kâğıt olmadan matbaa, matbaa olmadan Rönesans mümkün olabilir miydi?
Toledo, o dönemde dünyanın en büyük "entelektüel kavşak noktasıydı". Müslüman, Hristiyan ve Yahudi âlimler aynı masanın etrafında toplanıp Arapça bilimsel metinleri Latinceye tercüme ettiler. Tıp, matematik, optik ve kimya... Avrupa üniversitelerinde yüzyıllarca okutulan ders kitabı, İbn-i Sina’nın şaheseri El-Kanun fi't-Tıb (Tıbbın Kanunu) oldu.
Ne yazık ki tarih, kazananların kalemiyle yazıldığı için, Batı tarih yazımı uzun süre bu "Müslüman köprüsünü" görmezden gelmeyi tercih etti. Rönesans, sanki sadece Hristiyan Avrupa’nın kendi iç dinamikleriyle yarattığı bir mucize gibi sunuldu. Oysa medeniyet bir bayrak yarışıdır. Antik Yunan’dan alınan meşaleyi İslam medeniyeti devralmış, onu yüzyıllarca daha da parlatarak taşımış ve nihayetinde Avrupa’ya teslim etmiştir.
Bugün Endülüs’e, El-Hamra Sarayı’nın o narin duvarlarına baktığımızda sadece zarif bir mimari değil, aynı zamanda insan aklının sınırlarını zorlayan bir estetik ve matematik görürüz. O sütunların gölgesi, asırlar sonra Floransa’daki katedrallere, Paris’teki üniversitelere düşmüştür.
Sonuç olarak; Rönesans elbette Avrupa’nın büyük bir başarısıdır. Ancak bu başarıyı Doğu’nun birikimi, Endülüs’ün hoşgörüsü ve bilimsel merakı olmadan açıklamak, hikâyenin yarısını eksik bırakmak demektir. Işık, daima doğudan yükselip batıyı aydınlatmıştır.
Unutma hatırla bunları sakın unutma