Anadolu coğrafyası, tarih boyunca medeniyetlerin beşiği olduğu kadar, büyük yıkımların ve siyasi çalkantıların da sahnesi olmuştur. Ancak bu toprakları diğerlerinden ayıran en temel özellik, kılıçla fethedilen yerlerin "kalem" ve "kelam" ile, yani gönül diliyle vatan haline getirilmesidir. İşte bu mayanın adı Anadolu İrfanıdır. Özellikle 13. yüzyılda yaşanan Moğol istilası sırasında, bu irfanın toplumu nasıl ayakta tuttuğu, tarihimizin en ibretlik sayfalarından biridir.
Kaos Çağı ve Moğol İstilası
1200'lü yılların ortalarında Anadolu, tarihinin en karanlık dönemlerinden birini yaşıyordu. Doğudan gelen Moğol (İlhanlı) dalgası, Selçuklu Devleti’nin siyasi otoritesini yerle bir etmiş, şehirleri yağmalamış ve halkı derin bir ümitsizliğe sürüklemişti. Siyasi birliğin dağıldığı, "devlet" kavramının zayıfladığı bu ortamda, insanlar yarına dair umutlarını kaybetme noktasına gelmişti. İşte tam bu otorite boşluğunda, kılıcın yapamadığını tasavvuf ehli yapacak; halkın parçalanan zihnini ve gönlünü onaracaktı.
"İrfan" Kavramının Derinliği
Burada bahsettiğimiz "irfan", sadece kitabi bir bilgi (ilim) değildir. İrfan; bilginin ahlak, sezgi ve maneviyatla harmanlanıp hayata geçirilmesidir. Anadolu irfanı, olaylara sadece gözüyle değil, gönül gözüyle (basiret ve ferasetle) bakabilme yeteneğidir. O dönemde Anadolu’daki mutasavvıflar, halka sadece dini ritüelleri değil, zorluklar karşısında sabrı, tevekkülü ve birbirine kenetlenmeyi öğretmiştir.
Mevlana Celaleddin-i Rumi ve Toplumsal Terapi
Bu karanlık dönemin en güçlü meşalelerinden biri şüphesiz Hz. Mevlana olmuştur. Moğol oklarının fiziki şehirleri yıktığı bir dönemde, Mevlana insan ruhunu imar etmeye başlamıştır. O, Konya’dan yükselen sesiyle, korku içindeki halka "ümitsizlik kapısında olmadıklarını" hatırlatmıştır.
Mevlana’nın Mesnevi’sinde ve sohbetlerinde işlediği birlik (tevhid) inancı, toplumun ayrışmasını engellemiştir. İnsanlara, dış dünyadaki kaosun geçici olduğunu, asıl huzurun iç dünyada ve birliktelikte (kesrette vahdet) olduğunu aşılamıştır. Onun "Gel" çağrısı, sadece bir davet değil, aynı zamanda dağılmış, küsmüş ve korkmuş bir toplumu aynı çatı altında, "insanlık" paydasında birleştirme projesidir.
Feraset ve Yeniden Diriliş
Anadolu irfanı sayesinde halk, istilacılara karşı sadece bedenen değil, ruhen de direnç kazanmıştır. Hacı Bektaş-ı Veli, Yunus Emre ve Ahi Evran gibi diğer gönül erleriyle birlikte Mevlana, Anadolu insanına "biz" olma şuurunu aşılamıştır. Bu manevi ağ, siyasi iktidarın olmadığı yerde sosyal düzeni sağlamış, esnafı (Ahilik teşkilatı ile) örgütlemiş ve Anadolu’nun Türkleşip İslamlaşmasını kalıcı hale getirmiştir.
Sonuç olarak Anadolu irfanı, zor zamanlarda ortaya çıkan kolektif bir sağduyudur. Moğol istilası gibi büyük bir travma, bu irfan sayesinde atlatılmış; yıkılan devletin küllerinden daha güçlü bir medeniyet (Osmanlı) doğmuştur. Mevlana’nın sevgi ve hoşgörü dili, o günkü kaosu dindiren, halkın ferasetini koruyan en güçlü "manevi silah" olmuştur.
Anadolu nun Adalar Balkanlar Kerkük Halep ve Kıbrıs gibi parçaları da bütünleşme sağlanmalı