Bazı yapılar vardır; yalnızca görülen bir eser değil, hissedilen bir varlıktır. Önünde durduğunuzda size sadece taşını, sütununu, kapısını göstermez; aynı zamanda bir çağın ruhunu, bir medeniyetin zarafetini ve insanın inşa ederken neyi yaşatmak istediğini de anlatır.
İzmir’in Selçuk ilçesinde, Ayasuluk Tepesi eteklerinde yükselen İsa Bey Camii de böyledir. Heybetli duruşuyla daha ilk bakışta derin bir etki bırakır sizde... Fakat onu asıl güçlü kılan, büyüklüğünden çok taşıdığı manadır.
Batı taç-kapısındaki kitabeden anlaşıldığı üzere cami, 1375 yılında Aydınoğlu İsa Bey tarafından mimar Ali Bin El-Dımışkî’ye yaptırılmıştır. Mimarının Şamlı oluşu, yapının yalnızca yerel bir eser olmadığını; farklı sanat çevrelerinin ve estetik anlayışların bu camide buluştuğunu hissettirir. Bu yüzden İsa Bey Camii’ne bakarken sadece bir beylik dönemi yapısı görmeyiz; aynı zamanda Anadolu’nun, İslam sanatının farklı damarlarıyla nasıl yoğrulduğunu da görürüz.
Caminin bulunduğu coğrafya da onu daha anlamlı kılar. Selçuk İlçemiz, Yunan, Roma, Bizans ve Türk dönemlerinin izlerini aynı gökyüzü altında taşıyan çok katmanlı bir şehirdir. İsa Bey Camii, Artemis Tapınağı ile St. Jean yapısı arasında adeta zamanın içinden süzülüp gelen bir köprü gibi durur. Yapıda yer alan bazı sütunların Artemis Tapınağı’ndan getirilmiş olması da bu sürekliliği daha görünür hâle getirir. Bir medeniyetin taşı, başka bir medeniyetin yapısında yeniden hayat bulur. Bu, sadece mimari bir tercih değil; aynı topraklarda devam eden tarih duygusunun da güçlü bir ifadesidir.
Mimari açıdan bakıldığında İsa Bey Camii, Beylikler dönemi eserleri arasında ayrı bir yerde durur. Üç yönlü revaklı avlusu, iki minareli yapısı, taçkapısındaki zarif oran, taş süslemeleri, mukarnasları ve heybetli kütlesiyle dikkat çeker. İç mekânda bugün büyük ölçüde kaybolmuş olsa da özgün mihrap ve minberin taş ve mermer işçiliğiyle öne çıktığı bilinir. İsa Bey Camii’nde taş yalnızca yapı malzemesi değildir; düşüncenin, inancın ve zevkin dile gelmiş hâlidir.
Aslında taşın bu yapılarda tercih edilmesi yalnızca sağlamlıkla açıklanamaz. Osmanlı’da da, Selçuklu’da da gündelik hayata ait evler çoğu zaman daha sade ve daha geçici malzemelerle yapılmıştır. Çünkü insan fanidir; gelir, yaşar ve gider. Baki olan yalnızca Allah’tır. Bu yüzden ibadete, ilme ve topluma ait yapılar daha kalıcı bir malzemeyle, yani taşla yükselmiştir. İsa Bey Camii’nin heybetinde hissedilen şey de biraz budur: Geçici olan insanın, kalıcı olana duyduğu saygı.
Bugün İsa Bey Camii’ne bakarken sadece geçmişten kalmış bir eserle karşı karşıya olmadığımızı bilmek gerekir. O, taşın dile geldiği, tarihin susarak konuştuğu, medeniyetin ise kendini estetikle anlattığı bir mirastır. Çünkü bazı yapılar yıkılmadan da kaybedilir; unutularak, hissedilmeden, anlaşılmadan… İsa Bey Camii’ni yaşatmak ise sadece taşını korumak değil, taşıdığı ruhu da geleceğe aktarabilmektir.
